جلسهٔ هشتم عرفان مسیحی؛ استاد توران، 15 اردیبهشت 90

این جلسه بحث ترزا آویلایی را کنار می‌گذاریم و برمی‌گردیم به بحث اکهارت. جلسهٔ آینده باز برمی‌گردیم و این بحث را دوباره خواهیم گفت.

پایان سیر صعودی انسان به سوی خداوند از نظر عرفای قائل به وحدت وجود، وحدت با خداوند است. اما اگر در عرفان نظری قائل به وحدت وجود نباشید، انتهای سیر، قرب به خداوند خواهد بود. مایستر اکهارت، از جمله عرفای وحدت وجودی است. عرفای وحدت وجودی در جهان اسلام، خیلی زیادند. از ابن عربی به بعد و حتی قبل از او، عرفا معمولا وحدت وجودی بودند. البته علمایی هم بودند که وحدت وجود را قبول نداشتند مثل علاء السلطنه سمنانی. در عالم مسیحیت ولی برعکس است. یعنی علمایی که وحدت وجودی باشند کم‌اند. یکی از آن‌ها اکهارت و دیگری اریوگناست که در قرن 8 یا 9 بوده است. اکهارت متعلق به قرن 12م است. این دو صراحتا وحدت وجودی‌اند. بنابراین در عرفان عملی هم وحدت وجود خیلی صریح را نمی‌شود در بسیاری از عرفای مسیحی جستجو کرد. بنابراین، قله‌ای که به دنبال آن هستیم، وصال کمال مطلق یا وصال و قرب به کمال مطلق است. این مسیری است که باید به تدریج طی شود. در حقیقت ما در سیر نزول، از اصل خویش فاصله گرفتیم و مدام از آن دورتر شدیم. حالا باید همان مسیر را برگردیم. یعنی اگر همین مراحلی که آمده‌ایم را برگردیم دوباره به همان‌جایی می‌رسیم که از آن آمده‌ایم.

مراحل سیر صعودی انسان به سوی خداوند از دیدگاه مایستر اکهارت:

الف. تهذیب نفس:
در این مرحله دو نکته خیلی اهمیت دارد:

1. انتخاب مسیر درست برای تقرب به خداوند: مسیر درست را از دو طریق می‌شود انتخاب کرد. یکی اینکه خالصانه و متضرعانه از خدا بخواهیم که ما را به مسیر درست، هدایت کند و بعد ببینیم که خداوند چه راهی را پیش روی ما می‌گذارد و ما از همان راه پیش برویم. یعنی هر انسانی باید ببیند خداوند برای او چه راهی را قرار می‌دهد و راه‌ همهٔ انسان‌ها با هم یکی نیست. دوم اینکه باید انسان ببیند چه کاری برایش سخت است. آن کاری که برایش سخت‌تر است برایش مفیدتر است. چون وقتی یک کاری برای انسان سخت‌تر است، نشان می‌دهد که پیوند انسان از آن نقطه، به دنیا بیشتر است. برای همین انجام سخت‌ترین کار، پیوند او را بیشتر از دنیا قطع می‌کند و او را به قرب الهی می‌رساند. مثلا برای کسی که بخشیدن اموالش در راه خدا آسان است، این آن راهی نیست که او را به خدا نزدیک می‌کند؛ بلکه مثلا اگر آشتی کردن او با برادرش برایش سخت‌تر است، این کار است که او را به خدا نزدیک می‌کند و نفس او را تهذیب می‌کند.

2. غلبه بر تن با نیروی عشق: ما در دنیا تبعیدیم و اصل موطن ما عالم ملکوت بوده است. نیروهای بسیاری وجود دارند که ما را به این دنیا پیوند می‌زند و تعلق می‌دهند. باید موتور محرک و قدرتمندی باشد که ما را از این دنیا بکند و به دنیای بالا ببرد. بهترین نیرو برای این کار، عشق به خداوند و کمال مطلق است. البته در اینجا تفکری در بین عرفای فضای اسلامی وجود دارد که در مسیحیت کمتر دیده می‌شود؛ آن هم این که «المجاز قنطرة الحقیقة»؛ ولی به نظر می‌رسد این اشتباه است؛‌ چون خود خداوند این مسیر را توصیه نکرده است. ثانیا چه تضمینی وجود دارد که اگر کسی گرفتار عشق مجازی شد، تا آخر عمر گرفتار آن نماند.

ب. انقطاع:
یعنی اینکه از مرحله اول گذشته‌ایم و تعلقات‌مان به دنیا را از بین برده‌ایم. صفات بدمان را کنار گذاشته‌ایم. اگر ظالم بوده‌ایم، عادل شده‌ایم. اگر ترسو بوده‌ایم، شجاع شده‌ایم و… با کمک نیروی عشق،‌ بر تن‌مان غلبه کردیم. و البته این مسیری است که به این راحتی طی نمی‌شود. کنار گذاشتن خیلی از صفات کار بسیار مشکلی است. از طرف دیگر، خیلی از صفات را داریم و نمی‌فهمیم؛ چون خودمان را نمی‌شناسیم.

ما پر از خودمان هستیم. تا وقتی که پر از خودمان هستیم، جایی برای تجلی خداوند در ما نیست؛ برای اینکه خداوند در ما سکنی گزیند (به تعبیر عرفای مسیحی) باید از خودمان تهی شویم. به هر میزان که از خودمان تهی شویم، خداوند وارد وجود ما می‌شود. تعابیری نیز در فضای اسلامی داریم شبیه این که «القلب حرمُ‌الله فلا تسکن حرم الله غیر الله». یعنی ما باید پیوندهایی که با همه چیز داریم را از خودمان جدا کنیم تا خداوند در ما سکنی گزیند. البته نکته اینجاست که تعلقات‌مان به دنیای اطراف را باید از مرحلهٔ قلب، کنار گذاشته باشیم. اینجا بحث‌مان بالاتر از فضائل و رذائل است:

1. انقطاع از صور ذهنی برای دریافت صورت الهی: قبل از اینکه ما به عالم دنیا بیاییم. ذهن‌مان خالی بود. الان نیز باید ذهن و فکرمان را از این تفکرات و تصورات خالی کنیم. یعنی ما باید مهار خواطر را در اختیار خودمان بگیریم. در فضای عرفان اسلامی به آن «نفی خواطر» گفته می‌شود. منظور این نیست که ذهن باید عاری از همهٔ افکار شود؛ بلکه منظور این است که کنترل این افکار و خواطر باید در اختیار شخص باشد؛‌ به طوری که این افکار و خواطر نتوانند تمرکز عارف را به هم بزنند. به طور کلی انسان باید بر سه چیز مسلط باشد؛ بر بدنش، بر عواطف و احساساتش و نهایتا بر خواطر و افکارش. برای چی؟ برای اینکه این نفی خواطر، مقدمه‌ای است برای توجه دائمی به خداوند. یعنی وقتی می‌گوییم انقطاع از صور ذهنی، یعنی اتصال و توجه کامل به خداوند. یعنی از یک طرف اجازه نمی‌دهد افکار دنیوی وارد ذهن و فکر او شود و از طرف دیگر، توجهش به طور کامل به سوی خداوند است.

توجه به خداوند در اوایل به صورت آگاهانه و اختیاری است ولی به مرور به صورت ملکه در می‌آید و در جان انسان رسوخ می‌کند و او مشغول هر کاری هم که باشد، متوجه خداوند است؛‌ چنانکه در آینهٔ 37 سورهٔ نور داریم که «رجالٌ لا تلهیهم تجارة و لا بیع عن ذکر الله…»

2. انقطاع از ارادهٔ خلقی برای دریافت اراده الهی: اکهارت می‌گوید انسان باید ارادهٔ خود را کنار بگذارد و هر جا می‌خواهد چیزی را اراده کند باید ببینید ارادهٔ الهی دربارهٔ آن کار چیست؛ و ارادهٔ خداوند را جایگزین ارادهٔ خود کند. «خداوند هیچ گاه خود را در ارادهٔ کس دیگر عطا نمی‌کند…. هر جا ارادهٔ خودش را بیابد، در همان جا خودش را عطا می‌کند.» منظور از اراده، فقط اراده در عمل نیست؛ بلکه به طور کلی، انسان باید هر چیزی را فقط به این خاطر بخواهد که خدا آن را می‌خواهد. در این قسمت نیز در ابتدا، جایگزینی اراده به صورت اختیاری است ولی بعد از مدتی، تبدیل به ملکه می‌شود و خود به خود، ارادهٔ خدا در وجود انسان، نافذ می‌شود.

پ. تولد کلمه
ت. گذر به مقام ذات

2 فکر می‌کنند “جلسهٔ هشتم عرفان مسیحی؛ استاد توران، 15 اردیبهشت 90

  1. هادی حاتمی

    با سلام و سپاس از مطالب مفیدی که در این سایت قرار داده اید دست مریزاد میخواستم ببینم آیا فایلهای صوتی این جلسات را میتوان جایی پیدا کرد. از راهنماییتان ممنون

    پاسخ

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *