بایگانی دسته: عرفان مسیحی

جلسهٔ پنجم عرفان مسیحی؛ استاد توران، 25 فروردین 90

قرارمان این شده بود که بر مبنای اکهارت، نقبی بزنیم به عرفان مسیحی.

اکهارت می‌گوید: «خدا وقتی خدا می‌شود که همهٔ مخلوقات او را خدا می‌خوانند. آنگاه که من هنوز در ذات و سرچشمه الوهیت بودم کسی از من نپرسید که کجا می‌خواهم بروم یا چه کار می‌کنم. اما وقتی که من پدید آمدم همهٔ مخلوقات گفتند خدا. همه مخلوقات از خدا سخن می‌گویند. چرا ایشان از الوهیت سخن نمی‌گویند. هر آنچه که در وحدت است، واحد است و کسی نمی‌تواند از خدا سخن بگوید. تفاوت بین خدا و الوهیت این است که یکی فاعل است و دیگری فاعل نیست… مادام که خدا را منشأ مخلوقات در نظر بگیریم، ذات وجود من فوق خداست. در آنجا من خودم را خواستم و علم پیدا کردم به این که این انسان را بسازم. لذا به اعتبار ذاتم که ازلی است و نه به اعتبار صیرورتم که در زمان است،‌ من خالق خودم هستم. در آنجا من ولادت نیافتم، و به اعتبار تولد نیافتنم هیچ گاه نخواهم مرد.»

واژه الوهیت در زبان اکهارت به معنای وحدت مطلق بی‌ نام و نشان است. برای همین «خدا»، مرتبه‌ای پایین‌تر از آن ذات بی نام و نشان است.

کثرت چگونه از وحدت به وجود می‌آید؟
مراتب وجوددر عرفان، مفهومی داریم به عنوان «فیض» در مقابل «خلقت» در کلام، در مقابل «علیت» در فلسفه. اکهارت فیض را این گونه تبیین می‌کند که همهٔ کمالات در آن وجود بی‌نام و نشان (Godhead) در حال جوشش است و این جوشش به جایی می‌رسد که سرریز می‌کند و همهٔ این کمالات در «خدا» (God) تجلی می‌کند و اسماء‌ و صفات الهی شکل می‌گیرند. یعنی یک فیضان درون‌الوهی داریم که در طی آن، همهٔ کمالات مرتبهٔ الوهیت به خدا منتقل می‌شود. در مرحله بعد نیز این فیضان تنزل پیدا می‌کند و عالم ماده به وجود می‌آید.

این تبیین عرفانی اکهارت است. حال او سعی می‌کند این اندیشه را در قالب الهیات مسیحی جا بدهد. مقام الوهی منطبق می‌شود بر مفهوم «واحد». یک جاهایی هم می‌گوید این الوهیت، همان پدر است. مرتبه اسماء و صفات که از واحد نشأت گرفته بود نیز در پسر معنا پیدا می‌کند. یعنی همهٔ کمالاتی که در پدر مکنون بود، در پسر تجلی و ظهور پیدا می‌کند. البته عبارات اکهارت در این رابطه اضطراب زیادی دارد؛ چون به هر حال در مسیحیت، پدر دارای اسماء و صفات است و از طرفی چیزی بالاتر از پدر هم در مسیحیت وجود ندارد.

پسر در اندیشه عرفای مسیحی همان شأنی را دارد که عالم مثال افلاطونی داشت و همان شأنی را دارد که عقل فلوطینی داشت. یعنی در پسر، همهٔ موجودات عالم ماده به صورت ایده و متحد با پسر وجود دارند. که بعدها خواهیم گفت که در سیر صعود، دوباره به این اتحاد بازگشت می‌شود. یعنی Logos افلاطون و Nous فلوطینی وقتی به مسیحیت رسید هر دو در خدای پسر جمع شد.

برای تبیین رابطه بین پدر و پسر این طور گفته می‌شود که خداوند کمال مطلق است و در همهٔ‌ صفات و افعال خود در نهایت کمال است. کلام نیز یکی از افعال خداست. پس عیسی که کلمهٔ خداوند است، تجلی همهٔ کمالات خدای پدر است. خداوند، پسر را به نحو کامل، تکمل کرده است.

تجسدمنتها اینجا یک اشکال به وجود آمد که در اندیشهٔ یونانی و اندیشه عرفانی اسلامی وجود نداشت. یکی اینکه روح‌القدس هم از پدر و هم از پسر به وجود آمد. دیگر اینکه پسر، تجسد پیدا کرد. و با ورود مستقیم پسر به عالم ماده، خود به خود نقش روح‌القدس در محاق قرار گرفت. این دو بحث باعث شد که روح‌القدس،‌ نقش وجودشناختی‌اش در تبیین عالم هستی، ضعیف شود. ولی برخی گفته‌اند که روح‌القدس همان نفس عالم است.

تقریر عرفانی اکهارت از آموزه تجسد
اکهارت، واقعه تجسد را از یک واقعه تاریخی مکان‌مند و زمان‌مند، تبدیل می‌کند به یک واقعهٔ فوق زمانی و مکانی برای همهٔ‌ انسان‌ها. اگر عیسی مسیح در آن زمان تجسد پیدا کرد، ارتباط وجودی با انسان ندارد. تجسد یعنی پذیرفتن طبیعت انسان. یعنی وقتی عیسی مسیح انسانیت را پذیرفت،‌ کلیت انسانیت را پذیرفت و با ما متحد شد. یعنی خداوند، انسان شد؛ ولی نه یک انسان خاص. یعنی خداون انسانیت را می‌پذیرد و از این طریق، با همهٔ انسان‌ها متحد می‌شود. یعنی اگر می‌گوییم ایمان بیاور، یک پشتوانه وجودی در این حرف ما هست. این تقریبا همان تعبیر «تجلی» و «ظهور» است. اینکه عیسی مسیح هم دو طبیعت دارد و خدا انسان است، یعنی هم خداست، هم انسان. و هر کسی که با عیسی مسیح متحد شود، همان خدا می‌شود.

جلسهٔ چهارم عرفان مسیحی؛ استاد توران؛ 18 فروردین 90

عرفان، فلسفه و کلام، هر کدام مکتبی هستند برای تببین واقعیت. منظور ما از واقعیت، «خدا»، «انسان» و «جهان» است. هر یک از این علم روشی برای تبیین واقعیت دارند. شخصیت‌های مختلف نیز هر کدام به میزان گرایش‌شان به هر یک از این مکاتب، سلوک متفاوتی در تبیین واقعیت دارند. گاهی یک شخصیت بین این سه مکتب جمع کرده و ملغمه‌ای از این سه را برای تبیین واقعیت، استخدام می‌کند. برخی هم در طول ادوار زندگی خود، تغییر کرده‌اند.

در جهان مسیحیت، اگر بخواهیم واقعیت و هستی را تبیین بکنیم، پایگاه هر یک از این سه مکتب، کاملا با هم متفاوت‌ است. پایگاه نگرش عرفانی در مسیحیت، یگانه‌انگاری، وحدت وجود و monism است. یعنی یک حقیقت الوهی و مقدس وجود دارد. بسیاری از متفکران اسلامی نیز نظیر ابن عربی و متقدمین بر ابن عربی، از همین وحدت وجود شالودهٔ تفکر خود را آغاز می‌کنند.

اولین اشکالی که به ذهن می‌رسد این است که ما با وجدان خود، تکثر وجود را درک می‌کنیم. این کثرت چگونه با وحدت وجود جمع می‌شود. در اینجاست که عالمان و عرفا سعی بر استدلال می‌کنند. به عنوان مثال، اکهارت سه برهان برای اثبات وحدت وجود بیان می‌کند:

1. وجود: خداوند وجود است. آیا می‌توان موجودی را پیدا کرد که وجود نداشته باشد؟ خیر. پس وجود از هیچ وجودی متمایز و جدا نیست. پس خداوند همهٔ موجودات است و با آن‌ها وحدت دارد.

2. عدم تناهی: خدا نامتناهی است. یعنی همه جا هست. جایی که خدا حضور نداشته باشد. پس خداوند در همه‌ٔ موجودات، وجود دارد. نامتناهی بودن خدا مستلزم عدم موجود نامتناهی دیگر است.

3. واحد: واحد بودن خدا به معنای نامتمایز بودن او از هر چیز دیگر است.

چیستی و توصیفی آن یگانه در ذات خود
1. این حقیقت، فوق اسماء و صفات و فوق اشخاص تثلیث است. گرچه این حقیقت در هیچ یک از کتاب‌های آسمانی سه دین یهودیت،‌ مسیحیت و اسلام، مورد تصریح قرار نگرفته است. ولی عرفای مسیحی و اسلامی این طور ادعا می‌کنند. اکهارت این وجود متعالی را با اسامی مختلف نام‌گذاری می‌کند. گاهی به آن «وجود»، «برهوت» (dessert)، «الوهیت» (Godhead) و گاهی آن را «واحد» می‌نامد. هر یک از این اصطلاحات را تحت تأثیر نوعی از اندیشه، استفاده می‌کند. مثلا تعبیر «الوهیت»‌ از زاویه نگاه الهیاتی و کلامی است.

نکتهٔ ظریفی که در تعابیر اکهارت وجود دارد این است که تعبیر «الوهیت» به معنای مفهومی متفاوتی از سه اغنوم الوهی، نوعی فرار از تثلیث مسیحی است و به طور ضمنی، مرتبه‌ای بالاتر از اشخاص تثلیث را ادعا می‌کند.

2. وجود همهٔ موجودات در ذات یگانه: یعنی همهٔ مخلوقات که در ظاهر تکثر دارند، در ازل در ذات همان واحد به صورت اندماجی تحقق داشته‌اند و چیزی خارج از آن وجود واحد نیستند. ابن عربی می‌گوید:

کنا حروف عالیات لم نقل
متعلقات فی ذری اعلل القلل
أنا أنت فیه [اعلل القلل]
نحن أنت و أنت هو
و الکل فی هو هو فسل
عمن وصل

به نظر می‌رسد اندیشهٔ ابراهیمی که از متون مقدس مسیحی، یهودی و اسلامی برمی‌آید، تبیین وحدت وجود با چالش‌های بسیار زیادی مواجه باشد. تعابیری که در متون مقدس ابراهیمی یافت می‌شود، به جای تأکید بر وحدت با خدا، بر قرب خدا و وصال با خدا تأکید می‌کنند و نهایتا تمایز بین مقام ربوبی و عبودیت، باقی می‌ماند.